Otomatik Sprinkler Sistemlerinde Hidrolik Tasarım Bilgi Levhası Neden Kritik Öneme Sahiptir?

Sprinkler sistemleri yıllar boyunca hizmet veren, zaman içinde bakım, revizyon, kullanım değişikliği ve ilave tesisat müdahalelerine maruz kalan sistemlerdir. Ancak uygulamada çok sık karşılaşılan bir sorun vardır: sistemin ilk tasarım esaslarını gösteren hidrolik hesap raporları, çizimler veya uygulama dokümanları zaman içinde kaybolabilmekte ya da erişilemez hale gelebilmektedir.
Tam da bu noktada, sprinkler sistemleri için düzenlenen hidrolik tasarım bilgi levhası (künye) kritik hale gelir.
Bu levha; sistemin hangi tasarım esasına göre projelendirildiğini, hangi alanın esas alındığını, gerekli debi ve basınç değerlerini, kullanım/tehlike sınıfını ve ilave hidrolik talepleri gösteren kalıcı bir bilgi kaynağıdır. Özellikle mevcut yapının kullanım amacı değiştiğinde, depolanan malzeme farklılaştığında veya sisteme müdahale edilmesi gerektiğinde, bu levha çoğu zaman ilk başvurulacak teknik referanslardan biri olur.
Ne yazık ki ülkemizde sahada yerinde incelediğimiz birçok tesiste bu tür hidrolik tasarım bilgi levhalarına rastlamıyoruz. Buna karşılık, danışmanlığını yürüttüğümüz çalışmalarda bu uygulamayı özellikle öneriyoruz. Nadir de olsa bu levhaların doğru şekilde düzenlenmiş olduğu tesislerle karşılaşmak mümkündür. Böyle durumlarda söz konusu levha, işletme açısından yalnızca teknik bir bilgi kaynağı olmakla kalmaz; aynı zamanda ilgili yapının yangın ve can güvenliği konularında ne ölçüde sistematik, kayıtlı ve kurumsal bir yaklaşım benimsediğine dair de önemli bir gösterge niteliği taşır. 

Hidrolik tasarım bilgi levhası nedir?
Hidrolik tasarım bilgi levhası; hidrolik hesap yöntemiyle projelendirilmiş sprinkler sistemlerine ait temel tasarım verilerini içeren kalıcı bir tanıtım levhasıdır. 
Eski yaklaşım olan ‘’boru tablosu’’ yöntemi, günümüzde yerini büyük ölçüde hidrolik hesap esaslı tasarıma bırakmıştır. Bunun temel nedeni, hidrolik yöntemin daha gerçekçi, daha kontrol edilebilir ve çoğu durumda daha ekonomik sonuç vermesidir. Bu nedenle güncel sprinkler sistemlerinin büyük bölümü hidrolik hesap ile projelendirilmektir. Buna bağlı olarak da sistem üzerinde tasarım bilgilerini taşıyan bir levha bulunmasını önemle tavsiye ediyoruz. 
Bu levha yalnızca bir künye-etiket değildir. Doğru doldurulmuş bir hidrolik bilgi levhası, sistemin daha sonra değerlendirilebilmesi için son derece kıymetli bir mühendislik kaydıdır. Aksi durumda sahada yerinde bu bilgileri temin etmek çok zorlayıcı olabilmektedir. 
Uygulamada; yıllar içinde birikmiş dijital arşivler arasından ilgili dokümanların bulunması, basılı proje klasörlerinin fiziksel arşivlerden çıkarılması, büyük ebatlı çizimlerin incelenebileceği uygun alanların oluşturulması ve bazı durumlarda tavanda, erişimi zor noktalarda bulunan sprinkler başlıkları üzerinden ürün bilgisi okunmaya çalışılması gibi oldukça zahmetli süreçlerle karşılaşılabilmektedir. Üstelik bu tür saha doğrulamaları da her zaman yeterli sonuç vermemektedir. Özellikle kullanılan sprinkler başlıklarının uluslararası onaylı ve okunabilir ürün bilgilerine sahip olmaması halinde, sistemin ilk tasarım esaslarına ulaşmak daha da güçleşmektedir.
Bununla birlikte, sahada monte durumdaki sprinkler başlıkları üzerinden yeterli bilgi alınamadığı durumlarda, sistem için muhafaza edilen yedek sprinklerler önemli bir referans kaynağı haline gelebilmektedir. Çünkü uygun şekilde saklanmış, yeni ve temiz durumdaki yedek sprinkler başlıkları üzerinden ürün tipi, sıcaklık değeri, K faktörü, üretici bilgisi ve onay işaretleri gibi kritik verilere ulaşmak çoğu zaman daha kolay olmaktadır. Bu nedenle yedek sprinklerlerin yalnızca bir yedek parça stoğu olarak değil, aynı zamanda sistemin teknik izlenebilirliğine katkı sağlayan önemli bir kaynak olarak da değerlendirilmesi gerekir. Konuya ilişkin detaylara aşağıdaki bağlantı üzerinden ulaşabilirsiniz: 

Bu levha neden bu kadar önemlidir?
Otomaik sprinkler sisteminin ilk kurulduğu günkü kullanım amacı ile yıllar sonraki kullanım şekli aynı kalmayabilir. Otopark olarak kullanılan bir alan depo haline gelebilir, depolanan ürünler değişebilir, yangın yükü artabilir, raf düzeni farklılaşabilir veya yeni bölümlendirmeler yapılabilir. Bu durum özellikle kiracı sirkülasyonunun yoğun olduğu AVM’lerde ve üretim kapasitesini artıran endüstriyel tesislerde daha sık görülmektedir. Kullanım şekli veya yangın yükü değiştiğinde, mevcut sprinkler sisteminin ilk tasarım esasları açısından yeniden değerlendirilmesi gerekir. 
Böyle bir durumda şu temel soru ortaya çıkar:

Mevcut sprinkler sistemi yeni kullanım koşullarının talebini hala karşılıyabiliyor mu?
Bu soruya cevap verebilmek için sistemin hangi tasarım esasına göre kurulduğunu bilmek gerekir. İşte hidrolik tasarım bilgi levhası bu noktada devreye girer. Eğer ilk çizim dokümanları kaybolmuşsa, sistemin tasarım alanı, yoğunluğu, debi ihtiyacı, akış sırasındaki basınç değeri ve kullanım sınıfı gibi bilgiler çoğu zaman yalnızca bu levha üzerinden okunabilir.
Dolayısıyla bu levha;

• bakım ve revizyon çalışmalarında,
• kullanım değişikliği değerlendirmelerinde,
• mevcut durum incelemelerinde,
• sistem genişletme veya tadilat kararlarında,
• denetim ve uygunluk kontrollerinde çok önemli bir teknik kaynak haline gelir. 

Hidrolik tasarım bilgi levhası nerelerde bulunmalıdır?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’te, hidrolik tasarım bilgi levhasının yeri ve içeriğine ilişkin doğrudan ve özel bir düzenleme yer almamaktadır. Bu nedenle konu, Yönetmeliğin Madde5 (2) çerçevesinde değerlendirilmelidir. İlgili hükümde; Yönetmelikte yeterli düzenleme bulunmayan hususlarda Türk Standartlarının, bunların bulunmaması halinde Avrupa Standartlarının, bu standartlarda da düzenlenmeyen konularda ise uluslararası geçerliliği kabul edilen standartların esas alınabileceği belirtilmektedir. Bu kapsamda, hidrolik tasarım bilgi levhasının yerleştirilmesine ilişkin değerlendirmede NFPA 13 referans alınacaktır.
NFPA 13’e göre hidrolik olarak tasarlanmış sprinkler sistemlerinde bu levhanın belirli noktalarda bulunması gerekir. Genel yaklaşım; ilgili hidrolik tasarım alanını besleyen ekipman veya vana grupları üzerinde, levhanın kalıcı, okunabilir ve erişilebilir şekilde yer almasıdır.
Uygulamada bilgi levhası (künye) genellikle şu noktalarda karşımıza çıkar:

• sistem riser’ı,
• kat kontrol vana grubu,
• alarm vanası,
• kuru borulu vana grubu,
• preaction vana grubu,
• deluge vana grubu.

Burada önemli olan husus, levhanın yalnızca “bir yerde bulunması” değil; ilgili sistem veya alt sistem ile doğru eşleştirilmiş olmasıdır.
Özellikle büyük yapılarda, yüksek binalarda, farklı kullanım veya tehlike sınıflarına sahip bölümlerde ya da farklı sistem tiplerinin birlikte kullanıldığı tesislerde birden fazla hidrolik tasarım alanı ve buna bağlı olarak birden fazla levha söz konusu olabilir.

Her katta veya her vana grubunda farklı bilgi mi olmalıdır?
Uygulamada tereddüt oluşturan konulardan biri de budur.
Bazı yapılarda tüm katlar benzer kullanım sınıfına, benzer borulama düzenine ve benzer hidrolik davranışa sahiptir. Böyle durumlarda sistemin hidrolik açından en zorlanan tasarım alanı çoğu zaman en üst kat veya yangın suyu basınçlandırma sistemine en uzak alan olur. Bu durumda farklı noktalardaki levhalarda aynı kritik tasarım alanına ait bilgilerin tekrar edilmesi kabul edilebilir.
Ancak bazı projelerde durum bu kadar basit olmayabiliyor.
Aşağıdaki durumlarda bilgi levhasında birden fazla farklı tasarım bilgisinin bulunması gerekebilir:

• yapının farklı bölümlerinde farklı tehlike sınıfları bulunuyorsa,
• belirli bir bölge için farklı boru çapı veya farklı sistem yaklaşımı kullanılmışsa,
• hidrolik açıdan en zorlanan alan yapının genel kullanım karakterini yansıtmıyorsa,
• bazı alanlarda debi, bazı alanlarda ise basınç kritik hale geliyorsa.

Örneğin bir katın büyük kısmı ofis kullanımı iken, küçük bir bölümünde daha yüksek yangın yüküne sahip bir depo veya teknik hacim bulunabilir. Böyle durumlarda yalnızca tek bir tasarım alanı bilgisi, yapının bütününü anlamak açısından yeterli olmayabilir.
Bu nedenle bilgi levhanın sayısı ve içeriği değerlendirilirken sadece şekli bir yaklaşım değil, sistemin gerçek hidrolik mantığı esas alınmalıdır.

Hidrolik tasarım bilgi levhasında hangi bilgiler yer almalıdır?
NFPA 13’e göre, hidrolik tasarım bilgi levhasında, sistemin değerlendirilmesini mümkün kılacak temel bilgiler yer almalıdır. Bunlar genel olarak aşağıdaki gibidir:

1. Tasarım alanının yeri
sistemin hangi kat, mahal veya bölge esas alınarak hesaplandığını gösterir.

2. Koruma alanının büyüklüğü veya sprinkler sayısı
Hesabın hangi koruma alanı veya kaç adet sprinkler başlığı üzerinden yapıldığını belirtir.

Görsel 1 – Ek-8/B Yağmurlama Sisteminde Koruma Alanı

3. Tasarım yoğunluğu
Belirli bir koruma alanı üzerinde gerekli minimum su uygulama yoğunluğunu gösterir. Bu bilgi, sistemin hangi tehlike sınıfına göre projelendirildiğini anlamada doğrudan önemli bir veridir.

Görsel 2 – Ek-8/B Yağmurlama Sisteminde Tasarım Yoğunlukları

4. Riser tabanındaki veya pompa çıkışındaki gerekli debi ve akış sırasındaki basınç değeri
Sistemin hidrolik olarak hangi debi ve basınç ihtiyacına göre çözüldüğünü gösterir.

5. Kullanım sınıfı veya emtia sınıfı
Alan büro mu, ticaret amaçlı kullanım mı, orta tehlike mi, depolama mı? Bu bilgi olmadan levha teknik açıdan eksik kalır.

6. Sprinkler talebine ilave edilecek su ihtiyacı 
Sisteme sprinkler talebi dışında eklenen yangın dolabı su debisi ve hidrant sistemi var ise hidrant debisi bilgisi burada yer almalıdır.

Görsel 3 –  Ek-8/C Yangın Dolapları ve Hidrant Sistemi İçin İlâve Edilecek Su İhtiyaçları

Görsel 4 –  Dış Sahada Konumlandırılmış Yer Üstü Tip DN150 Hidrant

7. Uygulamayı yapan yüklenicinin adı
Bu bilgi, sistemin ilk uygulayıcısına ve proje geçmişine ulaşılabilmesi açısından önemli bir referanstır. Her ne kadar yıllar içinde ilgili firmaya ulaşılamadığı veya firmanın artık faaliyette olmadığı durumlarla karşılaşılabilse de, yüklenici bilgisinin levhada yer alması sistem geçmişinin izlenebilirliği açısından yine de kıymetlidir.

Tasarım yoğunluğu neden bu kadar önemlidir?
Sprinkler sistemlerinde birçok teknik tartışma dönüp dolaşıp aynı noktaya gelir:
Sistem hangi tehlike düzeyine göre tasarlandı?
Çünkü bir yapının kullanım sınıfı veya yangın yükü değiştiğinde, çoğu zaman ilk etkilenen parametrelerden biri tasarım yoğunluğu olur.
Örneğin bir sistem belirli bir alan üzerinde 5,0 mm/dk yoğunluk esas alınarak tasarlanmış olabilir. Bu değer ilgili kullanım için yeterliyken, alanın kullanım amacı değişip daha yüksek tehlike sınıfına geçildiğinde artık yetersiz hale gelebilir. Böyle bir durumda aynı sprinkler sistemi fiziksel olarak yerinde duruyor olsa da, mühendislik açısından artık yeterli kabul edilemez.
Bu yüzden levhada yer alan yoğunluk değeri yalnızca geçmişe ait bir kayıt değil, bugünkü yeterlilik değerlendirmesinin de temel verilerinden biridir.

Debi ve akış sırasındaki basınç bilgisi neyi ifade eder?
Sprinkler sistemlerinde yalnızca “su var” demek yeterli değildir. Önemli olan, yangın anında gerekli miktarda suyun, gerekli basınçla ilgili sprinkler başlığına ulaştırılabilmesidir.
Hidrolik tasarım bilgi levhasındaki debi değeri, sistemin koruma alanı çalıştığında ihtiyaç duyduğu toplam su miktarını gösterir. Akış sırasındaki basınç ise, bu su akışı gerçekleşirken sistemin ilgili referans noktasında kalan basıncı ifade eder.
Bu bilgi özellikle şu açılardan çok değerlidir:

• mevcut yangın suyu deposunun yeterliliğini değerlendirmek,
• yangın suyu basınçlandırma (pompa) sistem kapasitesinin uygunluğunu kontrol etmek,
• sistem genişletmelerinde sınırları görmek,
• kullanım değişikliklerinde mevcut tasarımın yeterli olup olmadığını değerlendirmek.

Sahada sık yapılan hatalardan biri, yalnızca statik basınca bakarak sistemin yeterli olduğunun düşünülmesidir. Oysa sprinkler sistemlerinde belirleyici olan, akış halindeki koşullarda sistemin davranışıdır. Bu nedenle levhada yer alan debi ve akış sırasındaki basınç değerleri, sistem performansını anlamak açısından en temel veridir.

Emniyet payının ayrıca belirtilmesi faydalıdır.
Levha üzerinde yer alan her ilave not aynı anlamı taşımaz. Sprinkler talebine eklenen hortum talebiyle, sistem hesabında bırakılan emniyet payı ayrı değerlendirilmelidir.
Uygulamada, hidrolik hesapta esas alınan emniyet payının levha üzerinde açık şekilde belirtilmesi faydalıdır. Bu yaklaşım; mevcut kapasite ile sistem talebi arasındaki farkın daha net görülmesini sağlar ve ileride yapılacak yeterlilik değerlendirmelerinde önemli kolaylık sunar.

Görsel 5 –  Hidrolik Hesap Bilgisayar Çıktısı Örneği  

Uygulamada en sık görülen eksikler nelerdir?
Ülkemizde sahada en sık karşılaşılan eksiklik, hidrolik tasarım bilgi levhasının teknik olarak yetersiz doldurulmasından ziyade, çoğu tesiste hiç bulunmamasıdır. Levhanın mevcut olduğu sınırlı sayıdaki bazı örneklerde ise bu kez erişilebilirlik problemi ortaya çıkabilmektedir. Özellikle levhanın depolama rafları arasında kalması, ekipman arkasında bırakılması veya bakım ve inceleme açısından uygun olmayan noktalara yerleştirilmesi, bu bilginin sahada etkin şekilde kullanılmasını zorlaştırmaktadır.
Hidrolik tasarım bilgi levhasının yalnızca sistem üzerinde bulunması yeterli değildir. Aynı zamanda levhanın doğru bilgilerle, açık, okunabilir ve güncel şekilde düzenlenmiş olması gerekir. Bu kapsamda aşağıdaki hususlara dikkat edilmesi faydalı olacaktır:

• koruma alanı açık ve anlaşılır şekilde yazılmalıdır,
• kullanım sınıfı veya tehlike sınıfı belirtilmelidir,
• gerekli debi ve akış sırasındaki basınç bilgileri doğru şekilde yer almalıdır,
• varsa sprinkler talebine ilave edilecek su ihtiyacı açıkça yazılmalıdır,
• uygulamayı yapan yüklenici bilgisi mümkün olduğunca belirtilmelidir,
• levha okunabilirliğini kaybetmeyecek şekilde düzenlenmelidir,
• sistem üzerinde erişilebilir ve doğru noktaya yerleştirilmelidir,
• sistemde revizyon yapıldığında levha da güncellenmelidir.

Özellikle sistemde yapılan revizyonlara rağmen bilgi levhasının güncellenmemesi, ileride yapılacak teknik değerlendirmelerde yanıltıcı sonuçlara yol açabilir. Borulama düzeninin değiştirilmesi, sprinkler tipinin revize edilmesi, kullanım amacının farklılaşması veya yangın yükünün artması gibi durumlarda, levha üzerindeki bilgilerin de yeni tasarım parametreleriyle uyumlu hale getirilmesi gerekir.
 

Görsel 6 – Doldurulmamış Bilgi Levhası Örneği

Sonuç: Küçücük bir levha, çok büyük bir teknik anlam taşır
Sprinkler sistemlerinde hidrolik tasarım bilgi levhası, çoğu zaman göz ardı edilen; ancak sistemin geçmişini ve tasarım mantığını üzerinde taşıyan önemli bir unsurdur. Ülkemizde sprinkler sistemleri özelinde çok daha temel tasarım, projelendirme ve uygulama sorunlarının bulunduğu bilinmektedir. Nitekim bazı yapılarda bu tür bilgilerin bir levha üzerinde bırakılmasını bir yana, ilgili proje ve uygulama dokümanlarında dahi yeterince yer almadığı; hatta bazı sistemlerde hidrolik hesap yaklaşımının dahi gerektiği ölçüde kullanılmadığı görülmektedir. Bu nedenle, hidrolik tasarım bilgi levhası uygulaması ilk bakışta ileri bir adım gibi değerlendirilebilir. Bununla birlikte, yangın ve can güvenliği konusunda belirli bir farkındalık ve sistem yaklaşımı geliştirmiş işletmelerin ülkemizde azımsanmayacak sayıda olduğu da açıktır. Sahada bu bilincin her geçen gün arttığı gözlemlenmektedir. Bu yönüyle hidrolik tasarım bilgi levhası, ilgili hassasiyeti gösteren işletmeler için pratik, düşük maliyetli ve uzun vadede değeri artan önemli bir uygulama önerisi niteliği taşımaktadır. Tarafımızca yürütülen çalışmalarda, bu bilgilerin sistem dokümanlarında bulunmamasından kaynaklanan güçlüklerle birçok kez karşılaşılmış olması da, konunun özellikle vurgulanmasının temel nedenlerinden biridir.
İlk bakışta yalnızca birkaç satırlık teknik veri gibi görünse de, bu levha sayesinde;

• sistemin hangi esaslara göre tasarlandığı,
• hangi alanın kritik kabul edildiği,
• ne kadar debi ve basınç gerektiği,
• mevcut kullanımın tasarımla uyumlu olup olmadığı çok daha hızlı ve sağlıklı biçimde değerlendirilebilir.

Özellikle proje dokümanlarının kaybolduğu, yapının kullanımının değiştiği veya sisteme müdahale edilmesinin gündeme geldiği durumlarda, doğru hazırlanmış bir hidrolik tasarım bilgi levhası ciddi zaman, maliyet ve belirsizlik kaybını önler.
Bu nedenle ülkemizde sprinkler sistemi bulunan yapılarda, öncelikle hidrolik tasarım bilgi levhasının sistemin bir parçası olarak düşünülmesi; mevcut uygulamalarda ise levhanın doğru yerde, doğru içerikle, okunabilir ve erişilebilir şekilde bulundurulması önem arz etmektedir.